Yening selehin, kruna tiron kasusastraan mawit saking kruna sastra saha maweweh pangater su- miwah konfiks ka – an. Kruna sastra mateges ‘ajah-ajahan’, pangater su- mateges luih/becik, miwah konfiks ka – an nyinahang artos ‘kawentenan’.
Dadosipun, kasusastraan mateges kawentenan ajah-ajah sane luih utawi becik. Nalarapan teges kruna kasusastran punika, kasusastran Bali inggih punika saluir ajah-ajah utawi keweruhan sane becik, pakaryan para wagmine ring Bali sane kasurat mabasa Bali, inggian ngangge aksara Bali miwah huruf latin.
Dadosipun, kasusastraan mateges kawentenan ajah-ajah sane luih utawi becik. Nalarapan teges kruna kasusastran punika, kasusastran Bali inggih punika saluir ajah-ajah utawi keweruhan sane becik, pakaryan para wagmine ring Bali sane kasurat mabasa Bali, inggian ngangge aksara Bali miwah huruf latin.
Salanturipun, manut para wagmine sane sampun nyelehin
kasusastran Bali, sane kabaos sastra Bali nenten ja sane nganggen basa Bali
kemanten, taler kabaos saluir tetamian sasuratan, inggian sane nganggen basa
Bali, basa Kawi utawi Jawi Kuna makadi kakawin, parwa-parwa, sloka palawakia,
miwah kidung.
Malarapan wirasa punika prasida antuk nyutetang
piteges sastra Baline. Sane kabaos kasusastraan Bali inggih punika saluir
reriptan pangweruhan utawi pangajah-ajah sane becik, saha kasurat mabasa Bali
miwah basa Kawi tur katami rauh mangkin, inggian sane masurat aksara Bali miwah
huruf latin.
Tetujon Malajahin utawi Nyelehin Kasusastraan Bali
Prajana Baline, rauh mangkin
sampun sumuyug maosang program Rajeg Bali. Yening punika kapikayunin, majanten
pacang prasida karasayang mungguing nilai-nilai budaya miwah susastra Baline
patur kapikukuhin, duaning jagat Baline patut kawangun madasar wawasan budaya
saha kasinarin antuk agama Hindu. Yening susastra Baline sida karajegang,
majanten pacang prasida taler ngrajegang budaya Baline. Maiketan ring punika,
sida katlatarang tetujom nyelehin kasusastraan Baline kadi ring sor puniki :
a. Ngawikanin nilai nilai budaya adiluhung sane pacang
mawiguna sajeroning nglimbakan budaya-budaya Baline
b. Anggen tetimbang midabdabin budaya baline rikala
ngarepin aab jagate
c. Kaangen nincapang rasa bangga makrama Bali
d. Kaangen buatan nincapang seni, Ilen ilen, miwah unen
unen ring Bali
e. Molihang daging daging tatwa agama kaangen nincapang
sradha bhaktine ring Ida Hyang Widhi Wasa
Kakuub Kasusastraan Bali
Yening uratiang saking basa sane kanggen nyurat utawi
maosang susastra punika wenten nganggen basa Bali, basa Kawi (Jawa Kuna), taler
wenten nganggen basa Bali Tengahan utawi Jawi Tengahan.
Yening uratiang saking masa kawentenannyane,
kasusastra Bali kepah dados : (1) Susastra Bali Purwa (tradisi) miwah (2)
Susastra Bali Anyar (modern). Susastra Bali Purwa malih kepah dados: (a)
gancaran, (b) palawakia, miwah (c) tembang; susastra Bali anyar taler kepah
dados kalih: (a) prosa miwah (b) puisi Bali.
Yening salehin saking tata cara nglimbakang utawi
malajahin susastra punika, susastra Baline taler kepah dados kalih: (1)
susastra tutur (sastra lisan), miwah (2) susastra sasuratan (sastra tulis).
Sane ngranjing
ring susastra tutur luiripun: (a) gegendingan, (b) satua-satua, (c) paribasa
Bali. Sane ngeranjing ring sastra sesuratan minakadi: (1) sane mawangun tembang
(geguritan, kidung, kakawin). (2) Sane mawangun puisi Bali anyar, (3) Sane
mawangun gancara utawi fiksi (cerpen, novel, miwah drama).
SUSASTRA TEMBANG BALI
Wangun tembang Bali kepah dados
petang soroh, luir ipun: (1) gegendingan (gending rare, gending janger, gending
sangiang), (2) sekat macepat utawi sekar alit minakadi pupuh-pupuh, (3) sekar
madia utawi tembang tengahan minakadi kidung, miwah (4) sekar agung utawi
tembang gede minakadi wirama.
A. GEGENDINGAN
Gegendingan kanggen magending ri kala ngrumrum rare,
anak alit utawi ‘bayi’ mangda nenten kasil ‘rewel’, mangda degeng saha gelis
sirep. Gegendingan Bali sampun wenten saking nguni pisan saha makanten polos,
nganggen kruna-kruna basa Bali lumrah. Wangunnyane masaih ring pantun
sajeroning susastra Melayu Kuna sane nyinahyang wenten giing ‘sampiran’ miwah
daging ‘isi’.
Akeh wenten gegendingan sane nenten maderbe murda
‘judul’ samaliha nenten pastika ngranjing ring sekar rare, sekar alit, sekar
madia, miwah sekar agung.
Indayang uratiang imba gending ring sor!
1. Lelawah bukal
Lelawah bukal jempiyit di don biu,
Anak pawah ngakal anu bedik nagih liu
2. Capung gantung
Capung gantung tundak-tundak,
Capung engkok lungabedil,
Ngalandok-ngelanting
Basing embok gede ceking
3. Sijang-sijang
Sijang-sijang katilembang katilembung gunung,
Katiranang katiranong tegtegang bungbung,
Cingukngak nguk ngem.
1. Gending Rare
Duke riin, gending rare kanggen nyinahang rasa seneng
alit-alite ri kala maplalian. Pinaka conto tembang sane ngranjing sorohing
gending rare, luir ipun : Guak maling
taluh, Ongkek-ongke, Meong-meong, Juru Pencar, Made Cerik, Ratu Anom, Jenggot
Uban, miwah sane lianan.
Gending rare puniki sampun madeu judul sane pastika
saha sering kaplajahin utawi kaajahin ring sekolah dasar. Ungkuran puniki
sampun akeh karekam, katembangin mairingan music pop sakadi lagu pop Bali.
Urating conto gending rare ring sor !
(1) Ongkek Ongke
Ongkek-ongkek ongke, ongkek kayu lengkong,
Enyen jegeg ramping, ejuk anggon legong,
Cangklong ilang panaptapan kayu jati,
I dadong ilang masakapan ajak I kaki.
(2) Ratu Anom
Ratu Anom matangi mailen ilen, (2x)
Dong pirengan munyin sulinge di jaba, (2x)
Enyen ento manyuling di jaba tengah, (2x)
Gusti
Ngurah Alit Jambe Pamecutan. (2x)
2. Gending Janger
Gending janger puniki madaging tetuek panglilacita
(hiburan) antuk alit-alite miwah para yowanane, Gending janger inggih punika
saluir gegendingan sane lumrah kanggen ring unen-unen sasolahan Janger-Kecak.
Gending janger nganggen basa Bali lumrah sane prasida ngwetuang pikayunan
seneng, girang miwah ulangun. Ungkuran puniki gending janger sering kanggen
ring magenjekan. Gending jangere anu tpisan kagendingang nganggen iringan
gambelan Bali. Sane ngeranjing ring gending janger minakadi : Don Dapdape,
Bungan Seruni, Galang Bulan, Beli Bagus, miwah sane lianan. Uratiang conto
gending janger ring sor !
(1) Don Dapdape
Don dapdape don dapdape lumlum gading,
Panak panak biu panak biu di kedaton,
Titiang nembe titiang
nembe tuun magending,
Anak – anak liu anak liu
rauh manonton.
Ngiring mangkin ngiring mangkin masukarena,
Sueca ugi para panonton sareng sami.
B. Sekar Alit
Tembang
Bali sane mawasta sekar alit taler kabaos tembang macepat utawi pupuh.
Tembang pupuh puniki kabanda antuk antuk uger-uger sane mawasta padalingsa.
Padalingsa tegesnyane, akeh carike ring apada, akeh kecap krunane ring
soang-soang carik, miwah labuh suara ring panguntat carik.
Uger-uger akeh carik ring apada kawastanin guru
gatra, uger-uger akeh kecap/wanda ring acarik kabaos guru
wilangan, uger-uger labuh suara ring panguntat carik kawastanin guru
dingdung.
Uger-uger guru gatra, guru wilangan, guru dingdung
puniki patut kauningain ri kala malajah mupuh. Duaning yening iwang pangambile
ring guru wilangan, tembang pacing kabaos ngelung, yening pangambile iwang ring
guru dingdung, tembange kabaos ngandang.
Napi mawinan sekar alite kbaos sekar macepat? Duaning
kadasarin antuk tata cara nembangin utawi ngwacen, ngambil papat-papat.
Tegesnyane, ngwacen patang wanda, suarane kaolah ngwilet (panjang ngileg),
raris masengan kadi ketah
mangge ring tembang Jawi.
Luir tembang
pupuhe sane ngranjing ring sorohing sekar alit, inggih punika (SMPGD): Pupuh
Sinom, Semarandana, Mijil, Maskumambang, Pucung, Pangkur, GInada, Ginanti,
Durma, miwah Dangdang Gula..
Ring
sor puniki katurang padalingsa dasa pupuh punika.
(1) Pupuh
Sinim 8a,
8i, 8a, 8i, 8i, 8u, 8a, 8i, 4u, 8a
(2) Pupuh
Samarandana 8i, 8a,
8o, 8a, 8a, 8u, 8a
(3) Pupuh
Ginada 8a,
8i, 8a, 8u, 8a, 4i, 8a
(4) Pupuh
Ginanti 8u,
8i, 8a, 8i, 8a, 8i
(5) Pupuh
Durma 12a,
8i, 6a, 8a, 8i, 5a, 8i
(6) Pupuh
Dangdang 10i,
10a, 8e, 8u, 8i, 8a, 6u, 8a, 12i, 8a
(7) Pupuh
Maskumambang 12i, 6a, 8i,
8a
(8) Pupu
Mijil 10i,
6a, 10e, 10i, 6i, 6i, 6u
(9) Pupuh
Pangkur 8a,
11i, 8u, 8a, 12u, 8a, 8i
(10) Pupuh
Pucung 4u,
8u, 6a, 8i, 4u, 8a
Tatacara malajahin tembang sekar alit utawi macepat
wenten kalih paletan, inggih punika sane kabaos paca paliring miwah nyengkok
wilet. Paca paliring mateges nembang manut gegrantangan sane kantun
polos utawi clocodan. Nyengkok wilet mateges nembang sane sampun nganggen
pepayasan marupa cengkok wiletan miwah gergel.
Sajeroning mupuh utawi nembang macepat suarane magenah ring tungtung
lidah utawi ring sisi, mawinan manis/jangih. Puniki mawinan kabaos sekar alit.
Salanturnyane, patut nganutin guru dingdung. Guru dingdung mateges
nembang sane olah-olahan bebas, nanging dung-ding ring panguntat carik mangda
pastika manut pacapliring sane kajantenang. Conto Sekar Alit, kadi ring sor!
Pupuh Sinom
Dabdabang
dewa dabdabang 8a
Mumpung
dewa kari alit, 8i
Malajah
ningkahang awak, 8a
Dharma
patute gugonin, 8i
Eda
pati iri hati, 8i
Duleg
kapin anak lacur, 8u
Eda
bangga tekening awak, 8a
Lagute
kaucap ririh, 8i
Eda
nden sumbung, 4u
Mangunggulang
awak bias. 8a
Ring Bali, sasuratan utawi reriptan sane nganggen
pupuh utawi sekar alit kawastanin geguritan. Geguritan inggih punika kria
sastra naratif sane mawangun reriptan puisi Bali tradisi, nganggen tembang
pupuh. Geguritan ngawit karipta daweg pamadegan para agunge ring puri klungkung
sawatara ring abad 17. Akeh pisan kakawin marupa geguritan sane prasida karipta
minakadi :
1. Geguritan
Basur nganggen Pupuh Ginada antuk Ki Dalang Tangsub
2. Geguritan
Sampik-Ingtai, matembang campur antuk Ida Ketut Sari
3. Geguritan
Jaya Prana nganggen Pupuh Ginada , antuk I Ketut Putra
4. Geguritan
Sucita Subudi, nganggen macepat campuran antuk Ida Bagus Ketut Jelantik.
5. Geguritan
Tamtam, nganggen tembang campuran, antuk Ketut Sangging
6. Geguritan
sane tiosan minakadi: Salya, Cangak, Lokika, Dukuh Siladri, Kawiswara,
Gunawati, Rajapala, Lingga Petak, miwah sane lianan.
C. Sekar Madia
Masaih ring sekar alit utawi tembang macepat, sekar
madia kabanda antuk uger-uger akeh kecap miwah labuh suara ring panguntat
carik. Napi mawinan kabaos sekar madia, duaning tembange puniki wenten ring
pantaraning sekar alit miwah sekar agung. Sajeroning nembangin sekar madia,
suarane wenten ring madianing lidah. Guru wilangan miwah guru dingdung sane
manggen ring sekar alit taler manggeh ring sekar madia, kanggen ngugerin
sajeroning apada.
Reriptan kria sastra naratif sane kawangun antuk
tembang tengahan ring Bali kabaos kidung. Kocap masa pangriptan kidunge ring
Bali sadaweg pamadegan Dalem Waturenggong ring gelgel, sawetara abad 16. Kidung
punika sajaba pinaka wastan tembang, taler wastan kria sastra. Upami Kidung
Tantri, kria sastra sane madaging ceritan Ni Diah Tantri. Wenten malih Kidung
Rereg Mengwi, Kidung Jagatkaru, Kidung Bimaswarga, Kidung Kuntisraya, Kidung
Rangga Lawe, miwah sane lianan.
Raris, indik wastan tembang kidung, wenten minakadi :
Kidung Wargasari, Kawitan Wargasari, Kidung Putrusaji, Kidung Malat, Kidung
Kundangdeya, Kidung Alis-alis Ijo, miwah sane lianan, minakagi Puh Adri, Puh
Jerum, Puh Demung, Tembang kidung punika ketah kanggen ring upacara Dewa
Yadnya.
Pinaka imba kekidungan, pacang kaunggahang kalih soroh
sane lumrah kanggen ring pamuspan inggih punika : (1) Kidung Kawitan Wargasari,
miwah (2) Kidung Wargasari. I karma Bali, pamekas sane maagama Hindu, sanistane
mangda waged nembang kidunge puniki, sane pinih ketah kanggen ri kala wenten
pamuspan, patirtan, miwah piodalan.
1. Kidung Kawitan Wargasari
Purwa kaning angripta rum, Sukania arja winangun,
Ning wana ukir, kahadang labuh, winarna sari, rumrumning puspa,
Kartika, panedenging sari, priyaka, ingoling tangi,
Angayon tengguli ketur, sampuning riris
sumahur,
Angringring, jangga mure. Mungguing srengganing
rejeng.
2. Kidung Wargasari
Ida ratu saking luhur, Turun
tirta saking luhur,
Kaula nunas lugrane, pamangkune
manyiratin,
Mangda sampun titiang tanwruh, mangelencok muncrat mumbul
Mangayat bhatara mangkin, mapan tirta merta jati,
Titiang ngaturang pajati, paican bhatara sami,
Canang suci mwang daksina, panglukatan dasa mala,
Sarwa sampun puput, sami
pada lebur,
Pratingkahing saji, malane
ring bhumi,
D. Sekar Agung (Wirama)
Wirama
utawi sekar agung puniki ketah kabaos tembang gede utawi sekar agung. RI kala
mawirama, suarane magenah ring bongkol lidah, kabaos ngakus prana, mawinan
suarane ageng, magaem. Wirama puniki kabanda antuk uger-uger guru, laghu, wreta, miwah matra.
Guru
mateges suara abot, panjang, utawi ngileg. Kecap kruna sane keni guru
katembangang maolah miwah ngwilet. Guru kepah dados tetiga : guru hrswa
(cendek), guru dirgha (panjang), miwah guru pluta (panjang tur ngileg). Laghu
tegesipun suara ingan, suara bawak, suara nylocor utawi kecap krunane sane
katembangang bawak. Wreta inggih punika kecap kruna utawi gebogan wanda
sajeroning acarik. Matra inggih punika pawangun guru laghu sajeroning acarik.
Suara
guru ring wirama utawi sekat agung sane kasurat nganggen aksara Bali kasinahang
antuk makudang-kudang ceciren sakadi ring sor puniki :
1. Kecap
wanda sane polih tedong upami
: (draatmaja)
2. Kecap
wanda sane polih suku ilut upami
: (sang suura)
3. Kecap
wanda sane polih hulu sari upami
: (durniti)
4. Kecap
wanda sane polih taleng upami
: (narendra)
5. Kecap
wanda sane polih bisah upami
: (kweh-lwah)
6. Kecap
wanda sane polih surang upami
: (parwata)
7. Kecap
wanda sane polih cecek upami
: (kiteng)
8. Kecap
wanda sane polih adeg-adeg upami
: (kadadin)
9. Kecap
wanda ring ajeng guwung upami
: (cakra)
10. Kecap
wanda ring ajeng suku kembung upami
: (rakwa)
11. Kecap
wanda ring ajeng nania upami
: (ramya)
12. Kecap
wanda ring ajeng dwita upami
: (budda)
13. Kecap
wanda ring ajeng tengenan upami
: (mangkana)
Sajeroning apada, wirama kawangun antuk patang carik.
Sakewanten wenten taler apada wirama sane kawangun antuk tigang carik sane
kabaos Utgatawisama utawi Rahitiga. Carik kapertama sajeroning
wirama kabaos pangawit, carik kaping
kalih kawastnain pangenter, carik
kaping tiga kawastanin pangumbang,
miwah carik kaping patpat kawastanin pamada.
Ring wirama rahitiga nenten wenten
pangater.
Sekar agung utawi wirama wantah wantah wastan tembang,
nenten ja wastan kakawin. Kakawin punika wastan karya sastra sane kawangun
nganggen wirama-wirama. Mawinan wenten wirama Indrawangsa, Rajani, Seroca,
Totaka, miwah sane lianan. Ring sor puniki kabaosang makudang-kudang wastan
kakawin :
1. Kakawin
Ramayana kakawi antuk Mpu Yogiswara
2. Kakawin
Bharatayudha kakawi antuk Mpu Sedah miwah Mpu Panuluh
3. Kakwin
Arjunawiwaha kakawi antuk Empu Kanwa
4. Kakawin
Sutasoma kakawi antuk Mpu Tantular
5. Kakawin
Siwaratrikalpa kakawi antuk Mpu Tanakung
6. Kakawin
Semaradahana kakawi antuk Empu Darmaja
7. Kakawin
Gatotkaca Sraya kakawi antuk Empu Panuluh
8. Kakawin
Nagarakertagama kakawi antuk Empu Prapanca, Msl.
Pinaka conto, puniki becik wacen anggen malajah
mawirama, ngirih wacen (tembang) conto wirama ring sor puniki!
1. Wirama Indrawangsa
Mawit narendra atmaja ring
tapowana,
Manganjali ryahraning Indra
parwata,
Tan wis smreti sangkanikang ayun
teka,
Swabhawa sang saja rakwa
mangkana.
2. Wirama Rajani
Stuti nira tan tulus, sinahuran
paramata siwa,
Anaku huwus katon, abhima tan ta
temun ta kabeh,
Hana panganugrahanku Cadu Sakti
winimba sara,
Pasupati sastra kastu pangarania
nihan wulati.
3. Wirama Totaka
Sasi wimba haneng gata, mesi
banyu,
Ndanasing suci, nirmala mesi
wulan,
Iwa mangkana, rakwa kiteng
kadadin,
Ri ngangambekin yoga, kiteng
sakala.
1 Komentar
suksma, membantu pisan niki
BalasHapus